1. Het is toepasbaar in de praktijk

Het diversiteitsvlechtwerk stamt oorspronkelijk uit 2021. De tool benoemde twaalf factoren die in wisselwerking bepalend zijn voor iemands identiteit: een man is bijvoorbeeld niet alleen man, maar heeft ook een bepaalde leeftijd, een sociaal-culturele achtergrond en is wel of niet religieus. Uit onderzoek onder gebruikers bleek onder meer dat de gekozen diversiteitsfactoren niet allemaal even goed aansloten bij de praktijk. Yara Noordewier van Movisie was betrokken bij de aanpassingen: ‘De factor sociaal-culturele achtergrond hebben we vervangen door afkomst en huidskleur, omdat dit in lijn is met de wettelijke anti-discriminatiegronden. En de factor gezondheid is vervangen door beperking en chronische ziekten, omdat dat meer aanspreekt als een kenmerk dat in- en uitsluitende effecten kan hebben.’

2. Het diversiteitsvlechtwerk helpt sociaal werkers om breed te kijken

Michael Zeldenrust werkt als buurtwerker sport bij Vaart Welzijn in Assen. Hij ondersteunt mensen die gezonder willen leven. Gezondheid ziet hij als een veelomvattend begrip, en het diversiteitsvlechtwerk helpt hem om de vragen van mensen breed te bekijken. ‘Laatst kwam er een man bij me die meer wilde bewegen. Maar het werd al snel duidelijk dat het ook met zijn sociale gezondheid niet zo goed ging. Hij was uitgekauwd door zijn omgeving, zijn baan kwijt en in aanraking geweest met justitie. Vanwege zijn geldzorgen was hij in contact gekomen met de kerk, in de hoop dat hij daar hulp zou krijgen. Zelf was hij niet religieus, maar we kwamen er samen wel op uit dat de kerk hem veel kon brengen. Hij leerde er nieuwe mensen kennen en vond er zingeving. Doordat ik me bewust ben van de intersectionaliteit van de diversiteitsfactoren, zag ik niet alleen een man die meer wil bewegen, maar een man die het op verschillende vlakken moeilijk heeft en met wie ik samen uit kan vogelen hoe we zijn horizon kunnen verbreden.’

3. Het diversiteitsvlechtwerk is een reflectietool

Werken met het diversiteitsvlechtwerk helpt jezelf en anderen altijd de vraag te stellen: kijken we breed genoeg naar wat hier speelt? Noordewier legt dit uit aan de hand van een voorbeeld over zwemles: ‘In een bepaalde gemeente waren er enkele voorvallen met kinderen die niet goed konden zwemmen. In de gevallen die de meeste aandacht kregen ging het om kinderen met een migratieachtergrond. De eerste oplossing die de gemeentelijke beleidsmakers bedachten was om zwemles in de eigen taal aan te bieden. Maar nader onderzoek liet zien dat dit een sociaaleconomische kwestie was. Zwemles was te duur, ook voor mensen met een smalle beurs zonder migratieachtergrond. De verschillende diversiteitsfactoren langslopen, helpt je om signalen uit de samenleving op de juiste manier te interpreteren.’

4. Werken met het diversiteitsvlechtwerk is iets anders dan denken in doelgroepen

Werken met het diversiteitsvlechtwerk helpt je als sociaal werker om voorbij algemene aannames over doelgroepen te kijken en alert te blijven op hoe je eigen positie daarin meespeelt. Noordewier maakt dit concreet met het voorbeeld om een parkje in de buurt veiliger te maken voor vrouwen. ‘Wat zijn de identiteitsfactoren die het gevoel van veiligheid mede kunnen bepalen? Bijvoorbeeld afkomst en huidskleur, ervaren Zwarte vrouwen het parkje anders dan witte? Of de factor leeftijd: voelen oudere vrouwen zich kwetsbaarder en daardoor minder veilig? En hoe zit het met heel jonge vrouwen? Als je de factoren zo puntsgewijs langsgaat, dan heb je het niet over ‘vrouwen’, maar over heel veel verschillende vrouwen. Ga dus vooral in gesprek met verschillende mensen om wie het gaat, om hun ervaringen te horen. Dan wordt misschien ook duidelijk dat bepaalde factoren bepalend zijn waar je zelf niet direct aan had gedacht.’

5. Werken met het diversiteitsvlechtwerk kan bij een breed scala aan vraagstukken

Hoe organiseer ik een inclusieve lunch? Hoe zorgen we ervoor dat iedereen zich welkom voelt in de buurtmoestuin? Stel ik alle vragen die relevant zijn? Spelen er misschien factoren die gevoelig kunnen liggen maar die wel belangrijk zijn om te bespreken? Bij die laatste vraag heeft Zeldenrust een voorbeeld uit zijn eigen team: ‘Er kwam een man met geldzorgen bij het buurtteam. Hij woonde en werkte al jaren in Nederland en kwam oorspronkelijk uit Latijns-Amerika. Gezien zijn werk lagen zijn financiële problemen niet direct voor de hand. Het bleek dat hij al die jaren geld stuurde naar zijn familie in het land van herkomst. Daar kijk ik dan samen met hem naar: waarom doe je dat? Vind je het zelf nodig? Is het omdat de familie het eist? Dat laatste was aan de hand, de familie redeneerde dat hij het wel goed voor elkaar zou hebben en zijn rijkdom moest delen. Hij heeft toen besloten een lager bedrag te sturen, als een soort middenweg. Zijn familie kon dit aannemen, ze waren allang blij dat hij geld kon sturen.’

6. Het diversiteitsvlechtwerk helpt je om mensen oordeelloos te benaderen

Zeldenrust merkt bij collega’s wel eens dat ze wat terughoudend zijn om bepaalde diversiteitsfactoren, zoals de migratieachtergrond, ter sprake te brengen. ‘Collega’s zijn soms bang om iemand in een hokje te stoppen of te snel aannames te doen. Maar ik denk dan: als je een probleem in kaart wilt brengen en wilt helpen oplossen, dan moet je naar het volledige plaatje kijken. Het negeren van mogelijke factoren die van invloed zijn, helpt in elk geval niet.’ Je kunt alle diversiteitsfactoren van het vlechtwerk neutraal langslopen – al dan niet samen met je gesprekspartner – om te bekijken of je niets over het hoofd ziet. Noordewier voegt hier nog aan toe dat het afhankelijk is van de situatie hoe zwaar een factor weegt: ‘Kom je in een moskee, dan is religie natuurlijk een bepalende factor en speelt opleiding minder een rol. Terwijl dat op een wetenschappelijk congres juist andersom is.’

7. Diversiteitsfactoren beslaan een continuüm

Diversiteitsfactoren variëren geleidelijk en vallen niet in strikte categorieën: je bent niet per definitie het één of het ander. Zo beschrijft de sociaaleconomische status iemands positie op de maatschappelijke ladder. Die is niet ‘hoog’ óf ‘laag’, maar een gecombineerde uitkomst van opleiding, beroep en inkomen. En bij de factor sekse en gender geldt dat iemand zich als man of vrouw kan identificeren, maar ook ergens daartussenin. Binnen elke groep bestaan bovendien interne verschillen: er bestaan geen homogene groepen zoals ‘dé mensen met geldzorgen’ of ‘alle vrouwen’.

8. Machtsverhoudingen bepalen het effect van een diversiteitsfactor

Factoren kunnen in de ene context tot onderdrukking leiden en in een andere tot privilege. In een heteroseksuele omgeving kan een homoseksuele man misschien onderdrukking ervaren, maar diezelfde man kan in een andere context in vergelijking met trans personen juist privileges hebben. Zeldenrust koppelt de diversiteitsfactor afkomst en huidskleur aan dit punt. ‘Het kan op mij, als persoon van kleur, best intimiderend overkomen als mensen mij direct na de kennismaking vragen waar ik vandaan kom. En dat ervaar ik sterker als een wit iemand die vraag aan me stelt dan wanneer iemand van kleur dat doet. Dan heb ik eerder de associatie van herkenning van elkaars struggle.’ In het verlengde hiervan raadt Zeldenrust andere sociaal werkers aan om het diversiteitsvlechtwerk er gewoon eens bij te pakken. ‘Bekijk samen met collega’s, vrienden of familie waar je zelf staat. Het helpt om nog beter te begrijpen hoe je naar de wereld kijkt en hoe je jezelf beweegt door de wereld.’