Een lotgenotengroep van mensen die allemaal huiselijk geweld hebben meegemaakt. De deelnemers zitten bij elkaar. Praten ze over hun ervaringen? Dat mag, maar het hoeft zeker niet. De deelnemers zijn vooral beeldend bezig. Ze hebben elk een stuk klei voor zich en werken allemaal geconcentreerd aan een eigen werkstuk, onder begeleiding van een keramist. ‘Af en toe is praten namelijk moeilijk. Of gewoon niet genoeg’, zegt adviseur/onderzoeker Maryse den Hollander van Movisie over dit praktijkvoorbeeld. ‘Om je écht te verbinden met mensen en hun verhalen zijn soms andere vormen van expressie nodig.’

Creatieve werkvormen

Creatieve werkvormen helpen cliënten naar binnen te keren en contact te maken met wat er in henzelf leeft. In plaats van hun verhaal te vertellen, verbeelden ze het door iets te maken, zo legt haar collega Martha Talma uit. ‘Kunstzinnige werkvormen raken niet alleen het hoofd, maar doen ook een beroep op hart en handen. Hierdoor kunnen mensen zich om te beginnen beter verbinden met zichzelf. En ze stellen zich ook makkelijker open voor elkaar. Daardoor ontstaat er eerder wezenlijke verbinding.’

Geluks- en knuffelhormonen

Dit geldt al voor creatieve activiteiten die mensen zelfstandig ondernemen, maar nog meer voor wat ze samen doen, zo blijkt ook uit onderzoek (Movisie, 2018; Dronkers et al. 2023). Martha legt uit hoe dit werkt: ‘Samen creatief bezig zijn – denk aan samen dansen, schilderen, zingen of schrijven – zorgt voor plezier. Er komen dan hormonen vrij die bijdragen aan een geluksgevoel. Zoals het “gelukshormoon” endorfine en het “knuffelhormoon” oxytocine. Hierdoor verbeteren onderlinge contacten. Gevoelens van depressie en angst nemen juist af.’ Samen creatief bezig zijn versterkt bovendien het gevoel ergens bij te horen, vult Maryse aan. ‘Uit de sociale psychologie weten we dat dit een basisbehoefte is voor alle mensen.’

Acht creatieve werkvormen

Hoe benut je nu de kracht van creatief bezig zijn als je zelf geen kunstenaar bent? Om sociaal professionals hierbij te helpen, verzamelde Movisie informatie over acht creatieve werkvormen: intuïtief schrijven, tekenen, dans en bewegen, zingen/muziek, verhalen vertellen, theater, wandelen-met-tekenen en de werkvorm ‘open je hart’, waarbij oefeningen worden gedaan met het lijf en gevoel.

Bij deze werkvormen hoort een praktisch werkboek. Bovendien hebben kunstprofessionals er toegankelijke workshops en oefeningen bij gemaakt, met heldere instructievideo’s. ‘Hierdoor kunnen sociaal professionals deze werkvormen eenvoudig zelf toepassen op hun eigen werkplek’, aldus Martha.

Geschikt voor iedereen

De acht kunstzinnige werkvormen zijn inzetbaar bij vrijwel elke doelgroep en in uiteenlopende settings, mits je aansluit bij de mogelijkheden van cliënten of bewoners, geeft Martha aan. ‘Met mensen met dementie kies je bijvoorbeeld eerder voor muziek of beweging, terwijl laaggeletterde deelnemers hun verhaal beter via tekeningen kunnen delen dan via zelf geschreven teksten.’

Persoonlijke voorkeuren van cliënten spelen natuurlijk ook een rol, gaat ze verder. ‘Zo herinner ik mij een meneer die het leuk vond om naar muziek te luisteren en hierover na te praten met medebewoners. Maar alleen als het klassieke muziek was. Hij gaf duidelijk aan dat hij zou wegblijven als het Nederlandse levenslied op het programma kwam te staan. Gelukkig kunnen de werkvormen qua inhoud een heel eind op maat gemaakt worden.’ Ook de duur van de activiteiten kun je aanpassen aan de behoeften van de groep. En de groepsgrootte is meestal variabel. ‘Veel activiteiten zou je zelfs een-op-een kunnen doen’, aldus Maryse.

Creatieve werkvormen zijn laagdrempelig

Deelname aan een creatieve activiteit gebeurt in principe op vrijwillige basis, stellen Maryse en Martha. Maar soms zul je cliënten wat moeten verleiden om mee te doen. Bijvoorbeeld omdat ze  zichzelf niet creatief vinden. Om twijfelaars over de streep te trekken kun je de drempel dan wat verlagen, adviseren zij.

Hoe je dat doet? Laat mensen eens ‘blind tekenen’, dus zonder op een papier te kijken – dan maakt het niet uit dat het resultaat niet ‘mooi’ is. Bied een ‘beweegworkshop’ aan, in plaats van een dansworkshop. Of laat deelnemers niet van bladmuziek zingen, maar vraag ze enkel de klanken na te zingen die ze horen, zo geven Maryse en Martha als voorbeelden.  ‘Het is belangrijk dat je aanbod toegankelijk is en niet te ver buiten de comfortzone van de beoogde deelnemers is’, licht Martha toe, ‘terwijl het ze tegelijkertijd wel prikkelt om hun grens wat te verleggen.’

Ervaar je bij een cliënt weerstand tijdens de activiteit? ‘Benoem dit dan gewoon’, raadt Maryse aan. ‘Zeg iets als “Klopt het dat ik je even zie twijfelen?” En vraag ook wat je anders kan doen, zodat de werkvorm voor diegene toch prettig blijft.’

Moet je zelf kunstzinnig zijn?

De werkvormen zijn geschikt voor alle sociaal professionals. ‘Belangrijk is vooral dat je een veilige setting kunt creëren, positief bent en groepsprocessen goed kunt begeleiden’, somt Maryse op. ‘En dat je kunt omgaan met emoties die mogelijk loskomen bij cliënten. Dat kunnen in principe alle sociaal werkers.’

Het is niet noodzakelijk dat je zelf heel kunstzinnig bent, beklemtoont zij. ‘Wel dat je enige affiniteit hebt met de werkvorm die je uitkiest. En dat je je goed voorbereidt, door de werkvorm uit te proberen. Verder is het van belang dat je nieuwsgierig bent, en bereid om te leren. Stel je gerust kwetsbaar op. Zeg het tegen cliënten als je het zelf spannend vindt om met de werkvorm te experimenteren. En vraag om feedback. Zo kun je jouw begeleiding en de werkvorm steeds beter afstemmen op hun behoeften.’

Positieve impact

Maryse en Martha vroegen cliënten die deelnamen aan creatieve werkvormen naar hun ervaringen. ‘Zij vertelden ons onder meer dat de zelfexpressie eraan had bijgedragen dat hun zelfvertrouwen was gegroeid’, vertelt Maryse. ‘Ook hadden sommigen onbekende talenten bij zichzelf aangeboord. Zo was er een mevrouw met niet-aangeboren hersenletsel, die ontdekt had dat zij goed kon schilderen. Dit maakte haar erg gelukkig, vertelde ze.’
Martha vervolgt: ‘Verder zagen we dat er veel betekenisvolle ontmoetingen tot stand kwamen, dat sociale vaardigheden soms verbeterden en dat onderlinge contacten werden verstevigd, waardoor deelnemers zich minder eenzaam voelden. Dat zijn mooie opbrengsten.’