Wie een kind of naaste met een verslaving heeft, zit langdurig gevangen in een uitzichtloze situatie, weet Anja Douwes. Dat betekent bijvoorbeeld: nooit op vakantie gaan uit angst dat er in je afwezigheid iets misgaat, je portemonnee en kostbaarheden verstoppen als je kind langskomt, eindeloos onderdak moeten bieden en altijd ‘aanstaan’. ‘Elk telefoontje van mijn zoon is rotnieuws, want mensen met een verslaving bellen nooit om te informeren hoe het met je gaat, maar omdat ze iets van je willen’, zegt Anja. ‘Daarom zet ik mijn telefoon om 8 uur ’s avonds uit. Andere ouders hebben soms twee telefoons.’

Gevoel van falen

Ouder zijn van een kind met een verslaving betekent ook: je onveilig voelen in je eigen huis, een gezin dat uit balans is en werk dat eronder lijdt. ‘Heel veel werkgevers weten van niks, want je schaamt je kapot.’ Veel ouders verbreken of verliezen voor korte of lange tijd het contact met hun kind, zoals Anja ook een half jaar overkwam. En, zegt Anja, er is vooral een allesoverheersend gevoel van eenzaamheid en falen.

Verslaafd aan blowen

Vanwege zijn drukke gedrag en driftbuien kreeg haar zoon al op jonge leeftijd een odd-diagnose (oppositioneel opstandig gedrag, red). Als 3-jarige kreeg hij voor het eerst Ritalin en als 8-jarige agressieregulatietherapie. ‘We hebben veel hulpverleners over de vloer gehad. Maar voor mij was er geen hulp waarin ik leerde omgaan met een kind met odd’, vertelt Anja. Haar zoon raakte verslaafd aan blowen. ‘Dat wordt vaak onderschat, daarom zeg ik vaak: ‘middelen’’’.

Rollercoaster aan emoties

In 2019 kreeg Anja een burn-out. Gelukkig verwees de poh-ggz van de huisarts haar naar een zelfhulpgroep. Wat ze daar vond was het gevoel niet alleen te zijn. ‘De eerste keer dat ik binnenkwam was spannend, maar ik voelde me al snel enorm opgelucht. Ik zag: we zijn allemaal aan het struggelen.’ Door de rollercoaster aan emoties waar ze jaren doorheen was gegaan, had ze een ‘chaoshoofd’. De praktische adviezen van haar mede-lotgenoten vielen dan ook in vruchtbare aarde. Langzaam werd ze weerbaarder.

Dramadriehoek

Anja leerde dat ze in de relatie met haar zoon, door steeds in de rol van redder, slachtoffer of aanklager te vervallen, de zogenaamde ‘dramadriehoek’ in stand hield. Anja: ‘In elk van die rollen ben je alleen maar met de ander bezig.’ Het is een kwestie van doseren, legt ze uit. ‘Als ik vanuit een slachtofferrol reageer, is dat heel anders dan assertief zijn, omdat dat goed is voor mij.’

Uitgeput

Vooral de reddersrol had haar uitgeput, merkte ze. ‘Het inzicht dat ik mijn kind moest leren zijn eigen verantwoordelijkheid te nemen, bracht rust. Ik kon weer kiezen voor mezelf.’ Anja stond ook stil bij haar eigen verleden. Door nare ervaringen in haar jeugd staat haar brein altijd ‘aan’. ‘Dat is een manier geweest om te overleven. De keerzijde is dat ik soms heftig kan zijn of mijn emoties uitschakel.’

Anja laat zich niet meer manipuleren

Haar 30-jarige zoon is nog steeds verslaafd. Dankzij alle inzichten kan Anja nu beter rustig blijven als ze met haar zoon praat. Ze laat zich niet meer manipuleren als hij in zijn slachtofferrol schiet. ‘Ik heb geaccepteerd dat de situatie is zoals die is. Daardoor kan ik hem beter helpen, als hij hulp nodig heeft.’

Onderscheid tussen redden en helpen

Ook in haar trainingen leert ze deelnemers zichzelf op deze manier weer op de eerste plaats te zetten. Want hoe maak je onderscheid tussen redden en helpen? Anja legt uit: ‘Ik heb mijn zoon nooit geld gegeven voor zijn verjaardag. Een ander uiterste is een moeder die wekelijks de dealer betaalde, uit angst voor wat haar zoon aangedaan zou worden als hij het niet kon betalen. We moeten leren: uiteindelijk is je volwassen kind zelf verantwoordelijk.’

Moedige Moeders

Omdat er in haar gemeente Waalwijk geen lotgenotengroep was die zich richtte op álle naasten (en niet alleen op naasten van degenen die al in behandeling zijn), besloot Anja zelf een groep op te zetten. Ze begon als vrijwilliger met een maandelijkse groep ‘Moedige Moeders’. De gemeente stelde een ruimte ter beschikking. ‘De eerste avond waren er veertien ouders, en al snel had ik een eigen locatie en een wekelijkse groep.’

40-jarige zoon met een verslaving

Wat ze ziet gebeuren bij de deelnemers: ze hebben meer ruimte voor zichzelf, slapen weer en kunnen afstand nemen. Er komen niet alleen moeders, maar ook stellen, broers en zussen, tantes. ‘Vaak hebben ze al volwassen kinderen. Een van onze deelnemers heeft een 40-jarige zoon met een verslaving. Zo lang blijft dat soms spelen.’

Bij een verslaving écht luisteren naar naasten

Tijdens haar gastlessen gespreksvoering aan studenten Social Work vertelt ze hoe belangrijk het is om oog te hebben voor naasten, in welke rol dan ook. ‘Dat is ook degene die in de toekomst de verbindende factor kan zijn met je cliënt. Dus vraag naasten hoe het met ze gaat en vraag dóór. Dat kost je een paar minuten, maar op die manier word je wel die ene persoon die zij nooit zullen vergeten.’

Zelf heeft ze dat gemist. Het maakte haar boos als een hulpverlener zich paternalistisch opstelde. ‘Ben jij wel eens om half 12 ’s nachts gebeld door de ex van je zoon dat hij aan de snelweg staat en zichzelf iets wil aandoen? Als ik met een hulpverlener aan tafel zit voor mijn kind, wil ik mijn kant van het verhaal kunnen vertellen en serieus genomen worden. Luister écht naar me.’

Relatie veranderd

De relatie met haar zoon is veranderd. ‘Afgelopen zomer vroeg hij of hij thuis kon komen. Nadat ik drie keer had geweigerd, zijn we aan tafel gaan zitten om te kijken wat mogelijk was. Uiteindelijk heb ik hem hier vijf weken onder strikte voorwaarden laten wonen. Na afloop was ik kapot, maar het grote verschil is dat we nog een relatie hebben.’