Vitaal zijn: dit klinkt goed in de oren. Maar wat bedoelen opleidingskundige Joëlle van den Heuvel en vitaliteitskundige Jessica van der Steen hier eigenlijk mee? ‘Vitaliteit begint eigenlijk juist vóórdat het misgaat; voordat de mantelzorger instort. Hoe vitaler ze zijn, hoe makkelijker het is om het mantelzorgen vol te houden. Daarom kun je beter inzetten op preventie en zorgen dat mantelzorgers zo veerkrachtig mogelijk zijn. Dit begint met bewustwording: wat hebben mantelzorgers nodig om voor zichzelf te zorgen?’
Mantelzorgen begint vaak klein
Dat achterhalen blijkt in de praktijk makkelijker gezegd dan gedaan. Mantelzorg kondigt zich vaak niet als zodanig aan. ‘Het begint vaak klein: helpen met een boodschapje, meegaan naar een afspraak’, benoemt Joëlle. ‘Zeker als iemands gezondheid geleidelijk achteruitgaat. Dan ben je mantelzorger, voordat je er zelf misschien erg in hebt. Logisch dat je dan geen plan hebt klaarliggen om te zorgen dat je zelf ook vitaal blijft.’
Een grote groep mantelzorgers raakt overbelast
Dat zien ze helaas ook terug. Bij een grote groep mantelzorgers schiet het zorgen voor zichzelf erbij in, en een groot deel raakt dan ook overbelast. Dat is heel logisch, geeft het duo aan. ‘Op het moment dat je langdurig onder een hoge mate van stress functioneert, dan schakelt je brein over op de overlevingsstand. Logisch nadenken wordt dan lastiger, je gaat vooral maar door’, zegt Jessica.
Veel mantelzorgers komen tijd tekort
Het zorgen legt al een zware last op de schouders, maar daarnaast werken mantelzorgers vaak ook nog. ‘We horen heel vaak dat mantelzorgers tijd tekort komen. De eigen ontspanning wordt door tijdsdruk geschrapt, dat ze geen ruimte pakken om bijvoorbeeld even lekker niks te doen. Ontspanning en het ondernemen van activiteiten waar je energie van krijgt, wordt dan de minste prioriteit. Er is geen ruimte meer in het hoofd, dus kiezen ze al snel voor ‘even makkelijk.’
Geen energie meer
Dat ziet er in de praktijk verschillend uit, maar het kan bijvoorbeeld zijn dat iemand geen energie meer heeft voor het koken van een gezonde maaltijd, en daardoor sneller in de snacklade grijpt na een dag alles geven. Of geen energie meer hebben om te bewegen, of de sporten. Jessica: ‘De batterij blijft op rood staan’.
Meld je nu aan voor het congres Samenwerken met de mantelzorger
Zorgorganisaties staan voor de uitdaging om mantelzorgers niet alleen te ondersteunen, maar hen ook actief te betrekken bij de zorg. Hoe kunnen we dat op een manier doen die bijdraagt aan een goede balans, wederzijds begrip en een effectieve samenwerking? Dit én meer komt aan bod tijdens het congres Samenwerken met de mantelzorg op 3 maart 2026.
Naast opleidingskundige Joëlle van den Heuvel en vitaliteitskundige Jessica van der Steen komen onder andere ook trainer Barbara Oppelaar, ethicus Froukje Weidema en ervaringsdeskundige mantelzorg Jolanda Groothuis spreken.
De verantwoordelijkheid alleen dragen
Mantelzorgers merken vaak zelf te laat dat het te veel wordt. De draaglast wordt groter dan de draagkracht. ‘Signalen kunnen subtiel zijn: ongeduldig of boos zijn in het verkeer, slecht slapen, piekeren, een hoge hartslag. Altijd haast, altijd moeten. Dat is een belangrijk signaal’, aldus Jessica, ‘als je het gevoel hebt dat je niet meer kunt kiezen, maar alleen nog doet wat moet, dan ben je eigenlijk al te ver over de grens. Dit kun je bijvoorbeeld merken aan taalgebruik: even snel dit, even snel dat.’
Mantelzorgers hebben groot verantwoordelijkheidsgevoel
Toch is ingrijpen en het stellen van grenzen geen gemakkelijke opgave. ‘We zien bij mantelzorgers vaak een groot verantwoordelijkheidsgevoel. Het stellen van grenzen kan voelen alsof je de ander in de steek laat’, stellen de trainers. ‘Het is een ingewikkelde opgave, waar de persoon die zorg ontvangt soms ook zelf aangeeft niemand anders te willen dan de mantelzorger. Ze willen bijvoorbeeld geen thuiszorg ontvangen en benadrukken: “Ik wil alleen zorg van jou.”‘ Andersom zien ze ook. ‘Er zijn mantelzorgers die de controle moeilijk uit handen kunnen geven. Ze vinden dat zij de aangewezen persoon zijn om voor hun naaste te zorgen.’
De meeste mantelzorgers willen uitvallen voorkomen
In dit geval werkt liefdevolle confrontatie het beste, geeft Joëlle aan. ‘Het laatste wat mantelzorgers willen is uitvallen, want dan kunnen ze ook niet door met zorgen. Het werkt soms om iemand hiermee te confronteren: “als je zo doorgaat, dan val je om.’’ Daarvoor is vertrouwen nodig, en tijd. ‘Mantelzorgers zijn het gewend om redders te zijn. Vaak worden ze hier ook om geprezen. Maar, wie te lang redder is, wordt uiteindelijk slachtoffer.’ Dat moment komt dus vaak pas als grenzen al te lang worden overschreden.
‘Als mantelzorger is het lastig om eigen grenzen te voelen en aan te geven. De behoefte van de ander staat vaak voorop. Bewust worden van je eigen behoeften en grenzen is de eerste stap. Ook leren om hulp te vragen als mantelzorger is essentieel om het vol te houden,’ zegt Jessica.
De vitaliteit van mantelzorgers bevorderen
Dan de grote vraag: hoe houd je de mantelzorger vitaal? Of beter gezegd: hoe help je de mantelzorger zichzelf vitaal te houden? De trainers doen dit onder andere aan de hand van de vitaliteitspiramide van Sonnevelt. Waarbij de onderste lagen de mentale vitaliteit bevat en de bovenste lagen het fysieke deel. ‘Je kunt niet aan alle lagen tegelijk werken, dus kies de laag uit die de meeste aandacht nodig heeft op dit moment.’
De vitaliteitspiramide in de praktijk
Zinvol leven
- Het gevoel dat het zorgen voor een naaste écht betekenis heeft en ertoe doet, kan verdwijnen onder het gevoel van stress. Laat een mantelzorger inzien dat het zorgen erg zinvol is, door dit te benoemen.
- Kijk naar de dingen waar je blij van wordt, waar je energie van krijgt. Zowel in de rol als mantelzorger als daarbuiten. Dit kan bijvoorbeeld je werk zijn, een kopje koffie drinken met een vriendin.
Ondersteunende relaties
De ondersteunende relaties kun je onderverdelen in twee soorten:
- Voor de mantelzorger: wie kan jou ondersteunen? Bij wie kun je je emoties uiten en wie kan jou een handje helpen?
- Voor degene die zorg ontvangt: je kunt een sociogram maken van personen in zijn of haar omgeving en kijken wat zij kunnen betekenen.
Positief denken
- Positief denken is niet dat je altijd blij moet zijn en alles moet omdenken, maar wel het doorvoelen van pijnlijke emoties en het onderscheid kunnen maken tussen waar je wel invloed op hebt, en waar niet op.
- Een groot deel van de menselijke gedachten is negatief. Toch kun je je met behulp van kleine oefeningen focussen op de positieve gedachten. Je kunt positieve gedachten opschrijven, en dagelijks herhalen. De uitdaging is te kiezen voor positieve gedachten die je ook echt gelooft en die je aandacht kunt geven.
Regelmatige herstelmomenten
- Zorg voor kleine herstelmomenten gedurende de dag. Dit kan al zijn door je bewust te zijn van je ademhaling. Bewust drie keer in, drie keer uit.
- Voel je zintuigelijke waarnemingen bewust, zoals de zon op je huid.
Voldoende beweging
- Fysieke beweging is heel belangrijk, maar mantelzorgers voelen niet altijd dat ze de tijd en ruimte hiervoor hebben. Indien mogelijk kun je tijdens de zorgmomenten bewegingsmomenten inzetten. Maak bijvoorbeeld een wandeling met de rolstoel, of huur een keer een duofiets.
Optimale voeding
- Het doen van een kleine boodschap voor jezelf is soms al een te grote opgave, dus kijk samen hoe de belasting zo minimaal mogelijk kan zijn. Denk klein: voor sommige mantelzorgers is ontbijten al een grote stap. Je kunt bijvoorbeeld zorgen dat er altijd vers fruit in huis is, of laat je boodschappen bezorgen.
