Kinderen, jongeren met een licht verstandelijke beperking zijn vaak minder weerbaar. En daar wordt vaak misbruik van gemaakt, zegt klinisch psycholoog en trauma-expert Leony Coppens. ‘Ze lopen een groter risico om slachtoffer te worden van seksueel misbruik, criminele of financiële uitbuitging. Ook in de zorg zelf gaat er – triest genoeg – veel mis.’ Daarbij komt dat deze kinderen meer moeite hebben om traumatische ervaringen te verwerken waardoor ze ook sneller traumaklachten ontwikkelen. ‘Het is een schrijnende optelsom.’

Coppens is zelf jaren geleden begonnen in de gehandicaptenzorg. ‘Het viel me toen al op dat kinderen met complexe problemen vaak heel veel hebben meegemaakt. Daarom heb ik me later gespecialiseerd in diagnostiek en behandeling van trauma.’

Tegenwoordig ontwikkelt Coppens trainingen voor opvoeders en professionals. Vorig jaar verscheen haar boek ‘Iedereen kan het verschil maken’, waarin ze inzichten over trauma en veerkracht deelt.

Trauma bij kinderen met lvb

Veroniek van Hedel is GZ-psycholoog en traumatherapeut bij De Hondsberg, dat landelijk specialistische observatie, diagnostiek en behandeling biedt aan kinderen en jongeren. Ze ziet veel kinderen met lvb die traumatische ervaringen binnen het eigen gezin hebben meegemaakt. ‘Je ziet vaak dat deze kinderen nog emotioneel op het niveau van een peuter functioneren. Ze kunnen niet goed verwoorden wat ze voelen, maar hun lijf laat het wel zien.’

Op De Hondsberg verblijven veel kinderen die uit huis geplaatst zijn. ‘Soms hebben ze nog nooit met iemand gedeeld wat er is gebeurd. Of ze vertellen alleen dat ze bijvoorbeeld een keer gebeten zijn door een hond, maar dat blijkt nog maar het topje van de ijsberg. Er blijkt nog veel meer te zijn gebeurd.’

De twee experts delen hun belangrijkste tips over het werken met kinderen met een lvb en trauma.

1. Kijk vanaf het begin door de trauma-bril

Veroniek van Hedel: ‘Wat ik hier zie bij de kinderen en jongeren op De Hondsberg is dat heel veel traumagedrag onterecht wordt gediagnostiseerd als bijvoorbeeld autisme of ADHD. Dan krijgen kinderen daar behandeling op, maar ondertussen blijven die posttraumatische stressklachten bestaan en verergeren. Ik heb ooit een jongen begeleid, ook met het label autisme. Hij maakte geen oogcontact, pet over z’n gezicht. Sloot zich af.

Ik las toen in een rapport dat hij een tijdje met z’n moeder in een Blijf van m’n lijfhuis had gewoond. “Volgens mij heb je heel veel meegemaakt, zou je me eens willen vertellen over jouw leven?”, heb ik toen gevraagd. Uiteindelijk stelde hij zich open, de pet ging af. De traumabehandeling was nog niet afgerond, maar de jongen veranderde enorm. Hij werd gezien.

Daarom zeggen wij hier altijd: het is niet de vraag wat er met jou aan de hand is, maar wat jou is overkomen. Je moet eigenlijk beginnen met de vraag: wat heb je meegemaakt? Dan krijg je een heel andere focus in je begeleiding.’

Leony Coppens: ‘Het begint echt met die bewustwording bij professionals. Dat is heel belangrijk. Wees je ervan bewust dat kinderen en jongeren met lvb een hoger risico hebben op traumatische ervaringen en vraag daar naar. Gelukkig groeit de aandacht voor trauma, ook in het onderwijs.’

2. Wees alert op onzichtbaar gedrag

Leony Coppens: Let op kleine veranderingen in gedrag; een kind dat stiller wordt, minder initiatief neemt of heel meegaand wordt. Dat kan net zo goed een teken van onderliggend trauma zijn als extreem probleemgedrag. Je ziet soms dat kinderen met trauma zich juist terugtrekken en onzichtbaar worden. Op school denken ze dan: er is niks aan de hand. Maar deze kinderen dragen vaak veel angst en schaamte met zich mee. Die angst zie je niet altijd aan de oppervlakte. Ze passen zich aan, ze willen niet opvallen. Juist daardoor mis je de signalen als je niet goed kijkt.’

3. Luister niet alleen maar observeer ook goed

Veroniek van Hedel: ‘Bij kinderen met een cognitieve achterstand zit een groter deel van het trauma in het lijf. Omdat ze er geen woorden voor hadden. Soms zitten deze kinderen emotioneel nog op het niveau van een peuter. Dan moet je ook kijken naar wat het lichaam je vertelt: spierspanning, houding, ademhaling. Niet alleen luisteren naar woorden, maar vooral naar wat je ziet en voelt.’

‘Ik werk bij De Hondsberg veel samen met collega’s die juist heel lichaamsgericht werken, zoals een psychomotorisch therapeut. Want ik kan met taal proberen te reguleren, maar via beweging en sensorische stimulatie kun je soms veel meer bereiken bij deze doelgroep.’

4. Wees niet bang om trauma voorzichtig bespreekbaar te maken

Veroniek van Hedel: ‘Veel hulpverleners zijn bang om trauma bespreekbaar te maken. Ze lijken bang om iets los te maken wat ze niet meer kunnen stoppen. Maar als je een slapende hond laat liggen, los je niets op. Dan gaat het trauma ondergronds verder en worden de problemen groter. Zo’n gesprek met jongeren met een lvb vraagt veel van hulpverleners. Ik weet altijd dat ik ze ga overvragen: qua taal, maar ook emotioneel. Daar moet je je bewust van zijn.

Ik begin vaak met uitleggen wat herinneringen zijn. Soms zie je dat als je voorzichtig een deur opent naar nare herinneringen, kinderen eerst even meer spanning ervaren. Ze kunnen bijvoorbeeld somberder worden of meer angsten laten zien. Maar dat is juist een teken dat we op de goede weg zijn. Het belangrijkste is dat je zorgt voor veiligheid, en dat je samen met anderen – ouders, begeleiders – het kind daarin steunt.’

Leonie Coppens: ‘Ondanks de groeiende aandacht voor traumasensitief werken, is de handelingsverlegenheid nog groot. Professionals zijn bang om allerlei zaken op te rakelen. Maar je hoeft geen traumatherapeut te zijn om extra aandacht te geven aan een kind. Iedereen kan de veerkracht van een kind versterken.

Voor mijn boek heb ik met veel jongeren gesproken. Een meisje zei heel treffend: “Ik wist wel dat mijn juf de situatie thuis niet meteen kon veranderen, maar door die wandelingetjes die ze elke vrijdag na schooltijd met mij maakte, kon ik het aan. Anders had ik hier misschien niet meer gezeten.” Een beetje oprechte aandacht, het geloof dat iemand je ziet – dat blijft kinderen vaak hun hele leven bij. En die aandacht kan iedereen geven; een tante, de sportcoach. We moeten onze rol als professional ook niet overschatten.’