De burger heeft rechten, maar ook plichten. In vrijwel alle programma's van de politieke partijen komt deze zinsnede op een of andere manier geformuleerd terug. Met name de huidige regeringspartijen menen dat de balans tussen de rechten en plichten van de burger zoek is geraakt. Daarin lijkt nu verandering te komen.

Sinds enkele jaren is een proces aan de gang van sociale verharding en ontstaat een klimaat van 'dwang en drang'. Het huidige kabinet is de exponent van deze ontwikkeling, niet de uitvinder ervan. Het is mogelijk wel een slechtziende, hardhorige en twijfelloze uitvoerder. De woordcombinatie 'rechten en plichten' bloeit welig in dit guur klimaat: de verzorgingsstaat raakt overwoekerd; er ontstaat een 'ondernemende samenleving, waarin een uitkeringsrecht steeds meer conditioneel wordt op grond van zichtbare eigen inspanningen om via het veroveren van een plek op de arbeidsmarkt een inkomen te verwerven.'(Hazeu, WRR). Bij die ontwikkeling stuiten mensen met een (te) kleine beurs als eersten op oneffenheden. De klimaatverruwing raakt echter ook andere groepen in hun ziel. Daarom doet iedereen er goed aan stil te staan bij deze oneffenheden, ook de ogenschijnlijke winnaars en de brave medespelers.

Het mag geen Wisconsin-model heten. Maar de experimenten in de bijstand waarbij uitkeringsverstrekking en arbeidsbemiddeling in één hand worden gelegd, lijken wel heel veel op de methodiek die in deze Amerikaanse staat wordt toegepast. De cliëntenbeweging is huiverig. 'Dit loopt snel uit op betutteling en paternalisme.'

Bijstandsmoeders mogen best ingezet worden voor de kinderopvang mits zij hiervoor de professionele kwaliteiten hebben én er duurzame banen voor hen in de kinderopvang zijn. Dit stelt de landelijke vereniging Divosa in een reactie op plannen van staatssecretaris Van Hoof (Sociale Zaken). ‘Maar het belangrijkste is te achterhalen waar de wensen en kwaliteiten van deze vrouwen liggen, zodat ze in meerdere sectoren van de arbeidsmarkt inzetbaar zijn,’ aldus Matthijs van Muijen, procesmanager van de vereniging.

De FNV waarschuwt voor een nieuwe onderklasse. Hoewel het kabinet pretendeert dat we de ‘zoete jaren’ ingaan, is al duidelijk dat aan de beloofde stijging van de koopkracht aan allerlei kanten wordt geknaagd. Dan maar het begrotingstekort omhoog, vindt de FNV. En een uitkeringsbeleid dat is gericht op economische zelfstandigheid. Want wie lang in een werkloosheidsuitkering zit, komt in de bijstand. ‘Mensen moeten zo snel mogelijk naar arbeid worden toe geleid.’

De laatste tien jaar is de hulpverlening rondom schulden enorm gegroeid. Zo verdubbelde in vijf jaar tijd het personeelsbestand van de 67 instellingen die bij de Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK) zijn aangesloten. In de hausse proberen ook oplichters een graantje mee te pikken, of goedbedoelende amateurs. Wordt het kaf nog van het koren gescheiden?

De ideeën van de jaren zestig hebben de groei van de onderklasse alleen maar in de hand gewerkt. Dat stelt de Engelse psychiater Theodore Dalrymple in het boek ‘Leven aan de onderkant’. Criminoloog Chris Rutenfrans vertaalde het boek en betoogt dat veel ‘vooruitstrevende ideeën’ ook hier desastreuze gevolgen hadden. ‘Door net te doen of asocialen niets aan hun situatie kunnen doen, maak je ze tot mindere mensen.’

Met de invoering van de Wet Werk en Bijstand in 2004 werden bijstandsconsulenten een stuk strenger naar uitkeringsgerechtigden. Gevolg: meer weerstand van cliënten en meer agressie. Gemeenten hebben op hun beurt de mogelijkheid een strafkorting op de uitkering op te leggen. Maar moeten gemeenten wel op de stoel van de rechter zitten?

Het aantal gemeenten dat met Work First het aantal bijstandsgerechtigden wil terugdringen, stijgt snel. Zeker nu de gemeenten sinds 1 januari voor het volle pond verantwoordelijk zijn voor de bijstand. ‘Het risico bestaat dat gemeenten deze aanpak alleen invoeren om de kosten van de bijstand terug te dringen.’