Hulpverleners wisten het niet meer: wat moesten ze aan met hun cliënt in de beschermde woonvorm waar de rommel kniehoog in zijn appartement stond opgestapeld? De betreffende man met autisme liet al tijden nauwelijks nog iemand toe in zijn appartement, soms was er zelfs sprake van ernstige agressie. Klopte je bij hem op de deur, dan kon het zomaar gebeuren dat hij een schroevendraaier door de deur ramde. Niet welkom dus.

Ingewikkelde situatie

Door de jaren heen werd het probleem echter wel groter. De rotzooi stapelde zich op, muizen werden gespot, de stank nam toe en de overlast voor de overige bewoners werd ook steeds groter. ‘Oftewel: een behoorlijk ingewikkelde situatie’, schetst trainer Gerben Bergsma van het CCE, dat professionals bijstaat met training en expertise bij ernstig probleemgedrag. ‘De man wilde zijn appartement écht niet opruimen, ook niet samen.’

Puzzelen bij onbegrepen gedrag

De hulp van Gerben werd ingeschakeld. Hij beschikt over een schat aan ervaring op het gebied van onbegrepen of ontregelend gedrag van mensen. ‘Als je met elkaar gaat puzzelen, dan kom je er altijd achter waarom een cliënt doet wat-ie doet, wat zijn of haar beweegredenen zijn om dat gedrag te vertonen.’ Dat zijn volgens Gerben soms trajecten die op voorhand zwaar lijken. ‘Van tevoren denk je: hoe zit dit in elkaar? Dít heb ik nog nooit gezien. Maar leg je de puzzelstukjes bijeen, dan denk je: “Verrek, dus daar is hij mee bezig”. Dan begin je zijn gedrag te begrijpen.’

Karakter in kaart brengen bij onbegrepen gedrag

Gerben legt uit dat de zoektocht bij mensen met onbegrepen gedrag in zijn ogen altijd bestaat uit verschillende elementen. ‘Ten eerste moet het karakter en de levensgeschiedenis van de persoon in kaart gebracht worden. Hoe is hij of zij gevormd? Uit welk nest komt-ie? Hoe is de lagere schooltijd geweest? Hoe heeft hij of zij zich gevormd tijdens de puberteit en de adolescentie?’

Vervolgens is het volgens Gerben zaak om meer zicht te krijgen op de “pathologie van de persoon”. Hij geeft als voorbeeld dat mensen met autisme op verschillende manieren informatie verwerken en hun levenswereld ordenen. ‘Daar moet je dus echt induiken. Pas als je dat uitgepuzzeld hebt, kun je tot het inzicht komen: “Oh, natuurlijk ontplofte hij daar, want hij begreep totaal niet wat daar aan de hand was”.’

Iets méér zien van de psychotische binnenwereld van cliënten met bijvoorbeeld schizofrenie of andere persoonlijkheidsstoornissen is heel verhelderend, vervolgt Gerben. ‘Deze mensen zijn zo broos en kwetsbaar in contact. Als je ook maar een beetje begrijpt hoe die interne dynamieken werken, dan lukt het beter om daar een beetje begrip voor te hebben en hem of haar zo goed en zo kwaad als dat kan, te ondersteunen.’ 

Waarschuwing voor hulpverleners

Maar Gerben waarschuwt professionals die werken met mensen met onbegrepen gedrag ook. ‘Eén van de ingewikkelde aspecten van dit vak is dat je moet accepteren dat je het nauwelijks goed kunt doen. Je streeft naar iets dat in de buurt komt van rust, acceptatie of tevredenheid bij je cliënt. Je moet niet de vergissing maken dat je jouw niveau van welbevinden of geluk plakt op het leven van je cliënt.’

Terug naar het praktijkvoorbeeld aan het begin van dit artikel: door de puzzelstukjes naast elkaar te leggen, werd het voor het team duidelijk dat de betreffende man zich geen voorstelling kon maken van de grote opruiming van zijn appartement. ‘Dus kwamen we op het idee om hem te laten zien hoe dat in zijn werk zou kunnen gaan.’

Er kwam een container in de straat en het appartement van een andere bewoonster werd als eerste ontruimd. Dat deed de man met autisme uiteindelijk overstag gaan. ‘Een tweede punt in het niet willen opruimen was dat hij heel moeilijk een keuze kon maken. Hij zag niet in wat waardevol is en wat waardeloos was. Dus hebben we ongeveer elk artikel omhoog gehouden en gevraagd hoe vaak hij het de afgelopen 2 jaar had gebruikt. Aan de hand daarvan beslisten we: weggooien of bewaren.’

Was het zó simpel?

Het team van professionals stelde zich achteraf de vraag waarom zij niet eerder tot deze inzichten waren gekomen. Was het na al die jaren van agressie zó simpel om verandering teweeg te brengen? ‘Het is altijd zo simpel. Onbegrepen gedrag hoeft niet te bestaan’, stelt Gerben. ‘Het ingewikkelde is alleen dat die simpelheid niet eenvoudig te ontdekken is, het ligt verborgen onder lagen van angst en overtuigingen.’

Wat dat laatste betreft wijst Gerben ook op ervaringen die professionals hebben opgedaan. ‘Als je als hulpverlener bijvoorbeeld te maken hebt gehad met agressie, als je gezien hebt dat een kamer helemaal verbouwd is, dan doet iets met je. Dat vergeet je niet zomaar. Dat maakt de route naar simpele oplossingen moeilijker te vinden.’

Tijdens het Congres Onbegrepen Gedrag op woensdag 13 mei gaat Gerben een sessie waarin onder meer het handelen met vertrouwen aan bod komt, net als de vraag hoe je als professional in teamverband of juist alleen die “simpelheid” in het contact met cliënten opzoekt. ‘Want dat is een voorwaarde om verandering teweeg te brengen.’