Voor de wet is iedereen vanaf de leeftijd van 18 jaar volwassen en handelingsbekwaam. Dat betekent dat je zelfstandig contracten mag tekenen, medische beslissingen kunt nemen en je eigen bankzaken beheert. Maar een ernstige ziekte, verstandelijke beperking of verslaving kan roet in het eten gooien.
Wilsbekwaam
In dat geval kun je je afvragen of iemand wel wilsbekwaam is. In principe is iemand wilsbekwaam als hij de informatie over een specifieke beslissing kan begrijpen, de gevolgen kan overzien en een bewuste keuze kan maken. Wanneer een arts of deskundige inschat dat dit niet meer het geval is, bijvoorbeeld in het geval van dementie waardoor iemand de gevolgen van een operatie niet kan overzien, dan is diegene op dat specifieke vlak wilsonbekwaam. Om te voorkomen dat deze persoon in de problemen komt of misbruikt wordt, is wettelijke vertegenwoordiging nodig. Dit is een soort vangnet dat de autonomie waar mogelijk beschermt, maar ingrijpt waar het moet.
Wettelijke vertegenwoordiging: bewind, mentorschap of curatele
Deze wettelijke vertegenwoordiging kan op drie verschillende manieren geregeld worden.
- Bewind: richt zich op de financiën.
- Mentorschap: richt zich op persoonlijke en immateriële belangen.
- Curatele: dit is de zwaarste maatregel en omvat beide gebieden.
Verschillen
Er zijn fundamentele verschillen tussen deze drie vormen van bescherming. In dit artikel zetten we de belangrijkste verschillen en kenmerken voor je uiteen.
Mentorschap
Mentorschap is bedoeld voor mensen die hun persoonlijke belangen niet meer kunnen behartigen, zoals beslissingen over verpleging, verzorging of een medisch behandelplan. De mentor is de wettelijk vertegenwoordiger en adviseur voor niet-financiële zaken. Dit kan zowel op vrijwillige- als op beroepsmatige basis.
Vrijwillige basis: vaak is dit een naaste of familielid (partner, kind, broer of zus). Er zijn echter ook organisaties die getrainde vrijwilligers koppelen aan cliënten zonder sociaal netwerk die deze taak kunnen vervullen. Deze vrijwilligers krijgen een training en moeten aan bepaalde basisvoorwaarde voldoen. Zo moeten ze bijvoorbeeld minstens 17 uur per jaar besteden aan het mentorschap.
Beroepsmatige basis: als de zorgbehoefte zeer complex is, kan de kantonrechter een professionele mentor benoemen. Deze professionals moeten aan strikte kwaliteitseisen voldoen.
Een mentor treedt op als de cliënt wilsonbekwaam is, maar heeft toch de wettelijke plicht om de betrokkene zoveel mogelijk te betrekken bij de besluitvorming en zelfstandigheid te stimuleren. Een cliënt onder mentorschap blijft in principe handelingsbekwaam voor financiële zaken.
Taken van een mentor
- Zorgplanbewaking: deelnemen aan overleggen over de cliënt en controleren of afspraken worden nagekomen.
- Medische besluitvorming: beslissen over het wel of niet starten van een behandeling als de cliënt dit zelf niet meer kan.
- Woonplek: beslissen over een verhuizing naar een verpleeghuis of een beschermde woonvorm.
- Vertrouwenspersoon: regelmatig op bezoek gaan om te horen hoe het gaat en of de cliënt gelukkig is met de geboden zorg.
Bewind
Beschermingsbewind
Beschermingsbewind wordt ingesteld wanneer iemand door een lichamelijke of geestelijke toestand of door problematische schulden zijn eigen financiële belangen niet kan behartigen. Een bewindvoerder beheert goederen en zorgt voor dagelijkse administratie, zoals het betalen van vaste lasten en het aanvragen van toeslagen.
WSNP-bewind
Deze vorm van bewind wordt aangevraagd bij een wettelijk schuldsaneringstraject en werkt primair in het belang van de gezamenlijke schuldeisers.
Afwezigheidsbewind
Deze vorm is specifiek bedoeld voor situaties waarin iemand vermist is of zijn woonplaats heeft verlaten zonder het beheer van financiële zaken te regelen.
Taken van een bewindvoerder
- Betalingsverkeer: betalen van de maandelijkse vaste lasten zoals huur, zorgverzekering en energie.
- Belasting en toeslagen: het verzorgen van de jaarlijkse aangifte inkomstenbelasting en het aanvragen van huur- of zorgtoeslag.
- Schulden: indien van toepassing, het treffen van betalingsregelingen met schuldeisers.
- Leefgeld: het wekelijks overmaken van een vast bedrag aan de cliënt voor boodschappen. Extra geld voor bijvoorbeeld nieuwe kleding of schoenen moet worden aangevraagd en verantwoord.
Curatele
Dit is de zwaarste maatregel en wordt ingezet wanneer mentorschap en bewind samen niet volstaan. Dit is een ingrijpende maatregel waarbij de betrokkene handelingsonbekwaam wordt. Dit betekent dat de onder curatele gestelde bijna geen enkele rechtshandeling meer zelfstandig mag verrichten zonder toestemming van de curator. Een contract tekenen of een huis kopen mag dan bijvoorbeeld ook niet meer zonder die toestemming.
Taken van een curator
- Handelingsonbekwaamheid beheren: het eventueel terugdraaien van onverstandige aankopen die de client heeft gedaan, bijvoorbeeld het afsluiten van een veel te duur telefoonabonnement.
- Totaalregie: de curator verenigt de taken van de mentor en de bewindvoerder: hij is dus zowel bij medische processen als financiële zaken betrokken.
De maatregel wordt openbaar geregistreerd in het curatele- en bewindregister, zodat derden (zoals winkeliers of verhuurders) kunnen nagaan of iemand wel zelfstandig een overeenkomst mag sluiten.
Benoeming wettelijk vertegenwoordiger
Het proces om tot een wettelijke maatregel te komen is strikt geregeld binnen de Nederlandse wet. Het is de kantonrechter die uiteindelijk de knoop doorhakt over deze vorm van vertegenwoordiging. De aanvraag zelf kan gedaan worden door de betrokkene zelf, naasten, de officier van justitie (in uitzonderlijke gevallen) of een instelling waar iemand verblijft.
