Mensen met een licht verstandelijke beperking hebben minder cognitieve vermogens en een minder groot sociaal aanpassingsvermogen dan andere mensen van hun leeftijd. Het is ontzettend moeilijk om een lichte verstandelijke beperking bij iemand te herkennen, omdat mensen met een LVB vaak heel goed zijn in het verbergen van hun beperkingen. Het niet tijdig her- en erkennen van een LVB kan leiden tot overvraging en gedragsproblemen, waaronder het overmatig gebruik van alcohol en drugs.
Drank en drugs als copingmechanisme
Dit is het geval bij jouw cliënt Maartje. Ze is twintig jaar, heeft een licht verstandelijke beperking en een moeilijke relatie met haar ouders. Haar vader kwam vanmiddag bij haar op bezoek. Ze hebben ruzie gemaakt, waarna haar vader boos is weggegaan. Je ziet dat Maartje compleet overstuur is, maar ze zegt: ‘Ik weet wel een manier om met het verdriet om te gaan, komt goed.’ Je kent haar inmiddels goed genoeg om te weten dat ze binnen nu en een half uur een telefoontje pleegt naar de plaatselijke dealer om een bestelling te plaatsen.
Opvattingen goede hulpverlening botst met keuzes cliënten
Zelfbeschikking: het kunnen en mogen maken van je eigen keuzes. Dit kan gezien worden als een element van persoonlijke vrijheid, en is daarmee een mensenrecht. Een groot deel van de hulpverleners zal het belang van dit recht onderstrepen. Maar wat doen hulpverleners als hun eigen, professionele opvattingen over goede hulpverlening botst met de keuzes van hun cliënten? Hoe ga je om met Maartje, die haar verdriet wegspoelt met vodka en GHB?
Een dilemma, want als begeleider wil je naast goede hulp verlenen ook erkennen dat jouw cliënten gelijkwaardig zijn aan ieder ander mens en dus het recht hebben om hun eigen beslissingen te maken. Maar, je ziet ook dat Maartje het zwaar heeft en ongelukkig is.
Behulpzaamheid of bemoeizucht? Waar ligt de grens voor de hulpverlening
Ervan uitgaande dat je als hulpverlener bij moet dragen aan de levenskwaliteit van jouw cliënten, is het belangrijk dat je in contact komt en blijft. Het is je taak je te ‘bemoeien’ met het leven van jouw cliënten. Hier zullen cliënten niet altijd voor openstaan. Op het moment dat je Maartje aanspreekt op haar, in jouw ogen ongezonde, copingmechanisme roept ze namelijk keihard: ‘Waar bemoei je je mee, trut!’
Het is niet makkelijk om het gesprek aan te gaan over alcohol en drugs. Bij cliënten met een licht verstandelijke beperking is dit nog een stukje uitdagender. Je wil dat het contact een gewenst effect heeft, namelijk dat het gebruik van alcohol en drugs afneemt. Maar hoe doe je dat?
Een gesprek aangaan over alcohol of drugsgebruik: tips en tricks
De valkuilen
- Ondervragen: Ondervragen lijkt al snel op ‘de waarheid’ boven tafel willen krijgen. Het gevolg is meestal dat de cliënt zich uitgehoord en niet veilig voelt, met als gevolg dat hij of zij dichtklapt.
- Preken of moraliseren: Bij preken of moraliseren stel je je autoritair op ten opzichte van de cliënt. Je gaat ervan uit dat iemand iets fout doet, en dat jij beter weet wat goed voor iemand is.
- Beschuldigen: Met beschuldigen kan het gesprek een welles/nietes gevecht worden, waardoor er geen open gesprek op gang komt.
- Waarschuwen en dreigen: Meestal weten cliënten wat de consequenties kunnen zijn van hun gedrag, dus je kunt je afvragen of dit nuttig is.
- Adviseren: Zolang de cliënt zelf niet tot de conclusie komt dat er iets moet gebeuren, zal hij hier niet aan werken. Tevens loop je het risico dat een cliënt zich niet begrepen voelt.
Hoe dan wel? 6 tips
- Maak een afspraak, zo voorkom je dat je de cliënt met het gesprek overvalt.
- Spreek de sterke kant van een cliënt aan, benoem wat wel goed gaat.
- Houd het contact kort. Niet langer dan ongeveer 20 minuten, en overweeg een wandeling in plaats van te zitten.
- Praat het concreet in wie-wat-waar termen.
- Maak gebruik van zwart-wit vragen, zonder nuance. Bijvoorbeeld: wat is fijn en wat is niet fijn?
- Vraag aan het einde met wie een cliënt verder wil praten over drugs en alcohol, zo komt een potentiële helper in zicht.
Weet dat het als hulpverlener normaal is om een discrepantie te ervaren tussen het recht op zelfbeschikking van cliënten en de plicht van hulpverleners om zorg te dragen voor de kwaliteit van het leven. Uit onderzoek van het Trimbos Instituut wordt duidelijk dat zelfbeschikking een proces is waarbij je anderen nodig hebt. Je begeleidt jouw cliënt naar zelfbeschikking, dus jouw ‘bemoeienis’ is te verantwoorden. Weet dat je niet de enige bent met twijfels en maak deze altijd bespreekbaar met collega’s en/of een leidinggevende.
Bovenstaande informatie is afkomstig van de Richtlijn effectieve interventies van Kenniscentrum LVB en de handreiking Waar bemoei ik me mee? van het Trimbos Instituut.
Meer over lvb’ers met een verslaving leer je op dit congres
Op 27 januari 2026 wordt een congres georganiseerd over de zorg voor mensen met een (licht) verstandelijke beperking. Een dag vol workshops met direct toepasbare inzichten voor jouw werk in de zorg voor mensen met een (licht) verstandelijke beperking. Een van die workshops gaat over LVB en verslaving. Deskundigen Mila Hoonhout en Bart Verbiest staan stil bij de belangrijkste feiten in dit thema.
Wat maakt dat deze doelgroep kwetsbaar is voor het ontwikkelen van een verslaving? Wanneer ben je eigenlijk verslaafd? En wat valt op in de middelen die populair zijn bij deze doelgroep? En natuurlijk staan ze stil bij enkele praktische tips voor een succesvolle aanpak.
Op het congres Zorg voor mensen met een (licht) verstandelijke beperking spreken onder andere ook jurist gezondheidsrecht Monica de Visser, GZ-psycholoog en EMDR-therapeut Tess Genee, en gedragswetenschapper Kirsten Lamberts. Lees hier het volledige programma.
