De handreiking suïcidepreventie bij jongeren met autisme is ontwikkeld door het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie en maakt onderdeel uit van de Landelijke Agenda Suïcidepreventie 2021-2025. De handreiking biedt praktische tips en inzichten, met een focus op hoe je het contact met deze groep kan verbeteren. Wat is er volgens de jongeren zelf belangrijk? Hoe maak je op een goede manier contact als je vermoedt dat een jongere met autisme suïcidale gedachten heeft? Zorg+Welzijn zet de belangrijkste tips voor je op een rij.
Risicofactoren en beschermende factoren
Algemene risicofactoren
- Eenzaamheid
- Problemen met sociale relaties
- Uitsluiting of pesten
- Zelfbeschadiging
- Gevoelens van ‘anders zijn’ of last voelen zijn voor anderen
- Somber toekomstperspectief
Specifieke risicofactoren bij jongeren met autisme
- Cognitieve inflexibiliteit
- Zwart-wit denken
- Moeilijk kunnen herkennen en benoemen van emoties
- Gevoel hebben dat je niet wordt begrepen
- Prikkelgevoeligheid
- Late of aanvankelijk verkeerde diagnose
- Drempels in toegang tot zorg
Beschermde factoren
- Goed contact en vertrouwen
- Sterke sociale steun
- Veerkrachtig zelfbeeld
- Cliëntgerichte begeleiding
- Positieve ervaringen en zingeving
Het gesprek
De handreiking benadrukt dat het belangrijk is dat professionals niet bang zijn om het onderwerp aan te snijden. Het begint met een open en eerlijk gesprek; je kunt beginnen met het bespreken van iets luchtigers, zoals hobby’s. Daarna kun je de jongeren uitnodigen om suïcidale gedachten uit te spreken, zonder dat hier een oordeel over gevormd wordt. Vraag bijvoorbeeld: ‘Wil je me vertellen wat er in je hoofd afspeelt?’ Daarnaast is het belangrijk om actief te luisteren, door te vragen en te zorgen dat de jongere genoeg veiligheid voelt om dit te delen.
Do’s:
- Wees niet bang om het over suïcidaliteit te hebben
- Durf moeilijke vragen te stellen
- Vermijd metaforen, spreekwoorden en moraliserende verhalen
- Gebruik visuele hulpmiddelen
- Vraag naar de achterliggende redenen voor de suïcidale gedachten
- Luister actief en vraag door om gevoelens en gedachten goed te begrijpen
- Wees eerlijk en open, maar niet te open (pas op voor grote zelfonthullingen)
- Wees voorspelbaar en betrouwbaar: doe wat je zegt en bouw vertrouwen op
- Bied de mogelijkheid om vragen te blijven stellen na afloop van een gesprek, bijvoorbeeld via de e-mail of WhatsApp
Don’ts:
- Maak de situatie niet taboe
- Neem impulsieve uitspraken niet licht op en bespreek deze op een later moment
- Bied geen eenvoudige oplossingen zonder het gedrag en de onderliggende problematiek te begrijpen
- Overweldig de jongere niet met te veel informatie tegelijk
Suïcidaliteit en sociale media
Sociale media kunnen een grote rol spelen in het dagelijks leven van jongeren met autisme. Positief gezien kunnen sociale platforms een gevoel van verbondenheid en steun geven, vooral wanneer jongeren actief zijn in groepen die hun interesses delen.
Er zijn echter ook negatieve effecten: sociale media kunnen leiden tot vergelijkingen en gevoelens van tekortschieten, vooral wanneer jongeren de schijn van perfectie of geluk zien die niet overeenkomt met hun eigen situatie. Nepnieuws en misverstanden kunnen verwarrend of versterkend werken. Daarnaast kunnen overmatig telefoongebruik en online pesten bijdragen aan gevoelens van onzekerheid en isolatie.
Begeleiding
Voor professionals ligt de taak in het begeleiden van jongeren bij het gebruik van sociale media. Aanbevolen wordt om gesprekken te voeren over wat ze zien en meemaken, duidelijke afspraken te maken over telefoon- en internetgebruik en jongeren te leren om kritisch te kijken naar wat ze online tegenkomen. Oefen bijvoorbeeld samen met de jongere hoe je reageert op berichten of content en hoe je gezonde grenzen stelt.
Tips van de jongeren zelf
- Vermijd het onderwerp niet, maar zet kleine stappen in de communicatie
- Schrijf negatieve gevoelens niet te snel toe aan autisme, maar juist als iets dat voortvloeit uit de symptomen van autisme
- Stel niet te veel vragen, één vraag tegelijk en wacht rustig op het antwoord. Maak de vragen die je stelt kort en krachtig
- Geef ruimte voor rust en verwerking
- Het maken van afspraken kan het contact en het vertrouwen versterken
- Help iemand gedachten en gevoelens te verwoorden
Wist je dat… jongeren vaak pas hulp zoeken als het te laat is? Ze delen suïcidale gedachten niet snel, vaak alleen wanneer er expliciet naar wordt gevraagd. Wees daarom alert op teruggetrokken gedrag, woede-uitbarstingen of overprikkeling. Schrijf dit niet gelijk toe aan de diagnose autisme, maar erken het als losstaande wanhoop.
